Hoe lang duurt een maancyclus? 29,5 dagen, maar niet altijd.

Vraag tien mensen hoe lang een maancyclus duurt en je krijgt twee antwoorden: ‘een maand’ en ‘28 dagen’. Allebei fout, en allebei begrijpelijk. Het echte antwoord is 29,53 dagen, gemiddeld. Maar de maan doet maar 27,32 dagen over een rondje om de aarde. Hoe kunnen die twee getallen allebei kloppen? En waarom past de cyclus nooit netjes in onze kalender?

Dit artikel zet op een rij hoe lang een maancyclus precies duurt, waarom er twee soorten maanmaanden bestaan, wat je in elk van de acht fasen ziet en op welk uur de maan dan opkomt, waarom de cyclus zelf ook nog eens rekt en krimpt, en wat dat betekent voor 2027: een jaar met dertien nieuwe manen, maar twaalf volle.

Twee maanmaanden: 27,3 en 29,5 dagen

De maan draait in 27,32 dagen één keer om de aarde, gemeten ten opzichte van de sterren. Zie je de maan vannacht precies naast een bepaalde ster, dan staat hij daar over 27 dagen, 7 uur en 43 minuten opnieuw. Dat is de siderische maand, naar het Latijnse sidus, ster.

Maar de fasen van de maan hangen niet van de sterren af, maar van de zon. Volle maan is het moment waarop de maan precies tegenover de zon staat, nieuwe maan het moment waarop hij tussen zon en aarde in staat. En in de 27 dagen dat de maan zijn rondje maakt, staat de aarde niet stil: zij schuift zelf ongeveer een twaalfde deel verder in haar baan om de zon. Daardoor staat de zon vanuit de maan gezien inmiddels iets verschoven, en moet de maan nog ruim twee dagen doorlopen om weer op precies dezelfde plek ten opzichte van de zon te komen. Van nieuwe maan tot nieuwe maan duurt daardoor gemiddeld 29 dagen, 12 uur en 44 minuten: de synodische maand, en dat is wat we in het dagelijks leven een maancyclus noemen.

Denk aan de wijzers van een klok. De minutenwijzer doet een uur over een rondje, maar om de urenwijzer weer in te halen heeft hij iets langer nodig, want die is intussen ook een stukje verder gekropen. De maan is de minutenwijzer, de zon de urenwijzer.

De acht fasen, en wanneer de maan opkomt

Een cyclus wordt traditioneel in acht fasen verdeeld. Handig om te weten: bij elke fase hoort een vast dagdeel waarop de maan opkomt, omdat de maan elke dag ongeveer vijftig minuten later opkomt dan de dag ervoor. Wie weet welke fase het is, weet dus ook wanneer en waar hij moet kijken.

1. Nieuwe maan. De maan staat tussen aarde en zon, met de onverlichte kant naar ons toe. Hij komt op en gaat onder met de zon en is onzichtbaar. Het donkerste moment van de maand, en voor veel mensen het moment om een intentie te zetten.
2. Wassende sikkel. Een dunne, groeiende sikkel, twee tot zes dagen na nieuwe maan. Hij komt op na de zon en is kort na zonsondergang laag in het westen te zien, vaak met een zachte, asgrauwe gloed op de donkere rest van de schijf.
3. Eerste kwartier. De rechterhelft is verlicht. De maan komt rond het middaguur op, staat bij zonsondergang hoog in het zuiden en gaat rond middernacht onder. De avondmaan bij uitstek.
4. Wassende maan. Meer dan half, nog niet vol. Komt in de middag op, ruim voor zonsondergang, en is de hele avond te zien.
5. Volle maan. De maan staat recht tegenover de zon: hij komt op bij zonsondergang, staat rond middernacht in het zuiden en gaat onder bij zonsopkomst. De enige fase die de hele nacht schijnt. Wat er precies gebeurt lees je in wat is een volle maan.
6. Afnemende maan. Komt na zonsondergang op, elke dag later, en staat ’s ochtends nog bleek aan de westelijke hemel.
7. Laatste kwartier. De linkerhelft is verlicht. Op rond middernacht, hoog in het zuiden bij zonsopkomst, onder rond het middaguur. De ochtendmaan, die je overdag ziet.
8. Afnemende sikkel. Een dunne sikkel die vlak voor de zon opkomt, laag in het oosten in de ochtendschemering. Daarna sluit de cirkel zich met een nieuwe maan.

Onthoud de vuistregel en je hebt geen app meer nodig: eerste kwartier is de middag, volle maan is de zonsondergang, laatste kwartier is middernacht.

Een maancyclus is geen rondje om de aarde, maar een rondje om de aarde plus het stukje dat nodig is om de zon weer in te halen. Dat stukje kost ruim twee dagen.

Niet altijd 29,5: de cyclus rekt en krimpt

Die 29,53 dagen is een gemiddelde. Een losse maancyclus kan ruim een halve dag korter of langer uitvallen: van ongeveer 29,3 tot 29,8 dagen. Dat komt doordat de maan niet in een cirkel om de aarde beweegt maar in een ellips: dicht bij de aarde gaat hij sneller, ver weg langzamer. En de aarde doet hetzelfde om de zon: begin januari, rond het perihelium, gaat zij het snelst en moet de maan het verst bijlopen. Ook de zwaartekracht van de zon trekt steeds een beetje anders aan de maan.

In 2027 zie je dat zwart op wit in de nieuwemaankalender. Tussen de nieuwe manen van 7 januari (21:25) en 6 februari (16:56) zitten bijna 29 dagen en 20 uur, de langste cyclus van het jaar. Tussen die van 4 juli (05:02) en 2 augustus (12:05) maar ruim 29 dagen en 7 uur, de kortste. Een verschil van een halve dag binnen één jaar. Precies daarom kun je de volgende volle maan nooit zomaar uitrekenen door 29,5 dagen bij de vorige op te tellen; je zit er dan zo een halve dag naast. De exacte momenten, tot op de minuut, staan in de maandata 2027.

Waarom een maanjaar 354 dagen heeft, en 2027 dertien nieuwe manen

Twaalf maancycli van 29,53 dagen zijn samen 354,37 dagen. Dat is elf dagen korter dan het zonnejaar van 365,24 dagen. Een kalender die puur op de maan draait, zoals de islamitische, loopt daardoor elk jaar elf dagen voor op de seizoenen; de ramadan schuift zo in ruim drie decennia één keer door alle jaargetijden heen. Kalenders die maan en zon willen combineren, zoals de joodse en de Chinese, voegen daarom om de paar jaar een dertiende schrikkelmaand toe. Meer daarover in maankalenders door de geschiedenis.

Voor onze gewone kalender heeft dat verschil van elf dagen een leuk gevolg: bijna elk jaar valt de reeks maanfasen elf dagen eerder dan het jaar ervoor, en af en toe past er een dertiende fase in. 2027 is zo’n jaar, maar alleen voor de nieuwe maan. De eerste nieuwe maan van 2027 valt al op donderdag 7 januari om 21:25. Tel daar twaalf cycli bij op en je komt op maandag 27 december om 21:12, bijna precies 354 dagen later, en nog binnen het jaar. Zo telt 2027 dertien nieuwe manen. Twee ervan vallen in augustus: op maandag 2 augustus (met een totale zonsverduistering, in Nederland gedeeltelijk) en op dinsdag 31 augustus, de zwarte maan, de bijnaam voor een tweede nieuwe maan in één kalendermaand.

De volle manen hebben minder geluk. De eerste valt op vrijdag 22 januari, en elf cycli later is het maandag 13 december: de twaalfde en laatste. Een dertiende past er net niet meer in. 2027 heeft dus precies één volle maan per kalendermaand en daarmee geen kalenderblauwe maan. Wel een seizoensblauwe: de astronomische lente van 2027 telt vier volle manen in plaats van drie, en de derde daarvan, de Bloemenmaan van 20 mei, draagt die titel. Hoe dat werkt staat in blauwe maan 2027.

En één datum die iedereen raakt: de Wormmaan van maandag 22 maart is de eerste volle maan na het begin van de lente (20 maart), en daarom valt Pasen in 2027 op zondag 28 maart. Meer van dit soort maangebonden data staan in feestdagen die de maan bepaalt.

De Metonische cyclus: om de 19 jaar begint het opnieuw

Ergens moeten zon en maan elkaar weer tegenkomen. Dat gebeurt na 19 jaar: 235 maancycli duren vrijwel precies even lang als 19 zonnejaren, het verschil is ruim twee uur. Na 19 jaar vallen de maanfasen dus weer op dezelfde kalenderdata, hooguit een dag verschoven. De Griekse sterrenkundige Meton van Athene beschreef dat in de vijfde eeuw voor Christus, en Babylonische astronomen gebruikten de regel al een eeuw eerder. De joodse kalender bouwt er nog altijd op: in een cyclus van 19 jaar krijgen de jaren 3, 6, 8, 11, 14, 17 en 19 een dertiende maand. En de berekening van de paasdatum in de christelijke kalender loopt via dezelfde reeks van 19 jaar.

Concreet: de maanfasen van 2027 lijken sprekend op die van 2008 en komen in 2046 vrijwel op dezelfde dagen terug. Wie in 2027 volle maan heeft op zijn verjaardag, krijgt die in 2046 opnieuw.

Reken het zelf uit: de maanstand op jouw datum in 2027

Al die getallen komen samen in de vraag die mensen het vaakst stellen: hoe stond de maan op mijn datum? Je verjaardag, je trouwdag, de dag dat je kind wordt geboren, of gewoon die ene vakantienacht. Met de rekentool op mijn maan vul je een datum in en zie je meteen de maanstand van die dag, in een beeld dat je kunt delen.

Een paar ankerpunten voor 2027 om zelf mee te rekenen: het jaar begint in de afnemende fase, op weg naar de nieuwe maan van donderdag 7 januari (21:25). Twee weken later, op vrijdag 22 januari om 13:17, is de eerste volle maan, meteen de supermaan van 2027. Vanaf daar wisselen nieuwe en volle maan elkaar af met tussenpozen van zo’n veertien tot vijftien dagen, tot de laatste nieuwe maan van maandag 27 december. Alle data op een rij staan in de vollemaankalender 2027. Elke fase, elk uur, en nooit meer ‘28 dagen’.