Hoe fel is maanlicht eigenlijk? Zo helder is de volle maan.

Loop op een heldere nacht bij volle maan de polder in en je hebt geen zaklamp nodig. Je ziet het pad, de sloot, de koeien in het weiland en je eigen schaduw die voor je uit loopt. Het voelt bijna als daglicht. Toch is het dat bij lange na niet: wat je oog voor helder aanziet, is in werkelijkheid een van de zwakste lichtbronnen waar je ooit bij hebt gelopen.

Dit artikel zet op een rij hoe fel maanlicht echt is, in getallen die je kunt vergelijken met je woonkamer en de zon, waarom je er wél bij kunt lopen maar geen kleuren ziet, hoe het kan dat een oppervlak zo donker als asfalt zo fel lijkt, wat een supermaan daaraan verandert, en wanneer het maanlicht in 2027 het sterkst en het zwakst is.

Volle maan in cijfers: 0,1 tot 0,3 lux

Lichtsterkte op een oppervlak meet je in lux. Een volle maan, hoog aan een heldere hemel, geeft op de grond ongeveer 0,1 tot 0,3 lux; onder gewone Nederlandse omstandigheden, met de maan minder hoog en een beetje waas in de lucht, zit je eerder aan de onderkant van dat bereik. Om dat getal te plaatsen, een ladder van donker naar licht:

• Maanloze, bewolkte nacht: 0,0001 lux
• Volle maan, heldere nacht: 0,05 tot 0,3 lux
• Verlichte openbare ruimte met donkere omgeving, zoals een straatlantaarn in een woonwijk: 20 tot 50 lux
• Een verlichte woonkamer: ongeveer 50 lux
• Een kantoor: 320 tot 500 lux
• Een bewolkte dag buiten: ongeveer 1.000 lux
• Daglicht in de schaduw: 10.000 tot 25.000 lux
• Direct zonlicht: 32.000 tot 100.000 lux

Een volle maan is dus ruwweg 400.000 keer zwakker dan de zon (wie het in helderheid van het schijfje zelf uitdrukt, komt op ongeveer één 380.000ste). Zelfs je woonkamerlamp verslaat de volle maan met een factor van een paar honderd. En toch kun je erbij lopen. Dat zegt minder over de maan dan over je ogen.

Waarom je bij maanlicht kunt lopen, maar geen kleuren ziet

Je netvlies heeft twee soorten lichtgevoelige cellen. Kegeltjes, zo’n 4,6 miljoen, werken bij daglicht en zien kleur. Staafjes, zo’n 92 miljoen, zijn ongeveer honderd keer gevoeliger (een enkel staafje reageert al op één lichtdeeltje), maar ze zien geen kleur. Overdag doen de kegeltjes het werk. Zakt het licht onder een bepaald niveau, dan haken ze af en nemen de staafjes over. Dat omschakelen kost tijd: reken op twintig tot dertig minuten in het donker voordat je ogen echt op maanlicht zijn ingesteld. Wie met een felle telefoon in zijn hand de nacht in loopt, begint elke keer opnieuw.

Bij volle maan zit je precies op de grens. Er is genoeg licht om met je staafjes vorm, beweging en contrast te zien: het pad, de rand van de sloot, een fiets tegen een hek. Maar niet genoeg voor je kegeltjes, en dus zijn de kleuren weg. Het weiland is grijs, de rode fiets is zwart, de lucht is zilverachtig.

Daar komt nog iets bij: het Purkinje-effect, genoemd naar de Tsjechische anatoom Jan Evangelista Purkyně, die het in 1819 opmerkte tijdens wandelingen in de vroege ochtend. Staafjes zijn het gevoeligst voor blauwgroen licht (rond 498 nanometer) en vrijwel ongevoelig voor rood. In het schemerlicht worden rode dingen daardoor als eerste zwart, terwijl blauw en groen relatief oplichten. Een geranium die overdag vuurrood tegen zijn groene blad staat, is bij maanlicht een donkere vlek tussen lichte bladeren. Het verklaart ook waarom maanlicht ‘blauw’ of ‘zilver’ voelt: het spectrum van maanlicht is zelfs iets roder dan zonlicht, maar je staafjes vertalen het naar koel en kleurloos. De blauwe maannacht uit de film is een uitvinding van je netvlies.

Voor wie een vollemaanwandeling plant: laat de zaklamp uit of gebruik rood licht, gun je ogen een half uur, en verbaas je over hoeveel je ziet.

Maanschaduwen

Het duidelijkste bewijs dat maanlicht echt licht is: schaduwen. Bij volle maan werpt elke boom, elk hek en elke wandelaar een duidelijke schaduw, vaak scherper dan onder een straatlantaarn, omdat de maan een kleine, verre lichtbron is die zijn licht uit één richting stuurt. Op verse sneeuw wordt het spectaculair: de sneeuw kaatst het maanlicht terug en het landschap licht op alsof er een lamp onder ligt, met blauwzwarte schaduwen erin. Boeren haalden onder de Oogstmaan tot laat in de avond hun graan binnen, en dat was geen romantiek: het kon gewoon.

Het maanoppervlak is zo donker als asfalt. Dat de maan toch fel lijkt, komt doordat hij groot is, dichtbij staat, in de volle zon hangt en bij volle maan al zijn schaduwen voor ons verbergt.

Zo donker als asfalt, en toch zo fel

Nu de verrassing. De maan is geen witte bol. Het maanoppervlak weerkaatst maar ruwweg twaalf procent van het zonlicht dat erop valt (sterrenkundigen spreken van een albedo van ongeveer 0,12); de rest wordt opgeslokt door donkergrijs gesteente en stof. Naslagwerken vergelijken de reflectie met die van versleten asfalt. Zou je een stuk maan naast een stuk snelweg in de zon leggen, dan zag je nauwelijks verschil.

Waarom oogt de maan dan zo stralend wit? Om drie redenen. Ten eerste hangt hij in de volle zon: ongefilterd zonlicht van rond de 100.000 lux, en twaalf procent daarvan is nog altijd enorm veel. Ten tweede is hij groot en dichtbij: een verlichte schijf van een halve graad tegen een gitzwarte achtergrond, en contrast is alles voor je ogen. Ten derde is er de oppositiepiek.

Die laatste is het minst bekend en het mooist. Het maanoppervlak is ruw: zand, gruis, steentjes, kraters. Bij een halve maan valt het zonlicht schuin in en werpt elk korreltje een klein schaduwtje op zijn buurman. Miljarden minischaduwen samen maken het oppervlak dof. Bij volle maan staat de zon vanuit de maan gezien recht achter ons, en dan verstopt elk korreltje zijn eigen schaduw achter zichzelf. Alle schaduwen verdwijnen tegelijk en het oppervlak springt in helderheid omhoog. In de laatste graden voor exacte volle maan neemt de helderheid nog met ruim veertig procent toe.

Daarom is een volle maan niet twee keer zo helder als een halve maan, wat je zou verwachten omdat er twee keer zoveel verlicht oppervlak is, maar een flink veelvoud daarvan. En daarom is de maan ook alleen in de één, twee nachten rond de exacte volle maan zo opvallend fel; een dag ervoor of erna scheelt al meetbaar.

Supermaan versus micromaan: dertig procent verschil

De afstand tot de maan wisselt in de loop van het jaar tussen ongeveer 357.000 en 406.000 kilometer, en dat merk je in het licht. NASA rekent voor dat een volle maan op zijn dichtste punt tot 14 procent groter en 30 procent helderder kan zijn dan de zwakste volle maan van het jaar.

In 2027 liggen die twee uitersten ver uit elkaar op de kalender. De Wolvenmaan van vrijdag 22 januari staat op 357.635 kilometer en is de enige supermaan van 2027. De Hertenmaan van zondag 18 juli staat op 405.968 kilometer, de verste van het jaar. Reken je het na, dan is de januarimaan ongeveer 13,5 procent groter in doorsnede en, omdat licht met het kwadraat van de afstand afneemt, zo’n 29 procent helderder: bijna een derde meer maanlicht op de grond. Met het blote oog zie je dat verschil nauwelijks, omdat je geen tweede maan naast de eerste hebt om mee te vergelijken. Maar wie in januari en juli met dezelfde telefoon en dezelfde instellingen een foto maakt, ziet het wel. Tips daarvoor staan in maan fotograferen met je telefoon.

Maanlicht tegenover lichtvervuiling

In de stad merk je van dit alles weinig. Een straatlantaarn zet op de stoep 20 tot 50 lux neer, honderd keer meer dan de volle maan, en de oranje gloed boven een stad wist de maanschaduwen uit. Maanlicht is een plattelandsverschijnsel: je moet er de polder, het bos of het strand voor op.

Omgekeerd is de maan zelf, voor wie sterren wil kijken, de grootste natuurlijke lichtvervuiler die er bestaat. Een volle maan maakt de hemel zo licht dat de Melkweg verdwijnt en alleen de helderste sterren overblijven. Sterrenkijkers plannen daarom rond nieuwe maan, en meteorenzwermen zijn een kansspel met de maanstand. De Geminiden, met 150 meteoren per uur de rijkste zwerm van 2027, pieken op 14 december, één dag na de volle maan van 13 december, en verdrinken vrijwel volledig in het maanlicht. De Quadrantiden van 3 januari treffen het beter, met een maan die maar voor 14 procent verlicht is. De beste nachten staan in sterren kijken in 2027 en in de kosmische kalender.

En ja, dat licht komt ook je slaapkamer in. Een volle maan door een dun gordijn is genoeg om je inslapen iets uit te stellen; hoe groot dat effect echt is, lees je in slaap je slechter bij volle maan.

Maanlicht in 2027: wanneer het sterkst en het zwakst is

Drie dingen bepalen hoeveel maanlicht er op de grond valt: hoe dichtbij de maan staat, hoe hoog hij aan de hemel klimt (hoe hoger, hoe minder lucht ertussen) en hoe lang hij boven de horizon is. Zet je die drie naast de vollemaankalender 2027, dan rollen de uitschieters er vanzelf uit.

• Het felst: de supermaan van vrijdag 22 januari. De dichtstbijzijnde volle maan van het jaar, hoog aan de winterhemel, op om 17:08 en de hele lange nacht boven de horizon. Verwacht scherpe schaduwen en, bij sneeuw, een landschap dat oplicht.
• De langste maannacht: de Koude maan van maandag 13 december. Niet de dichtstbijzijnde, wel de hoogste volle maan van 2027 aan de Nederlandse hemel, en dat in de langste nachten van het jaar. Hij komt om 15:49 op, ruim voordat het donker wordt, en gaat pas ver in de volgende ochtend weer onder. Wie het maanlicht wil voelen, kiest deze nacht. Zie volle maan december 2027.
• Het zwakst: de Hertenmaan van zondag 18 juli. De verste volle maan van het jaar, laag boven de zuidelijke horizon en amper zeven uur zichtbaar: hij komt pas om 22:01 op en is in de vroege ochtend alweer weg. De Steurmaan van dinsdag 17 augustus doet daar op 405.069 kilometer nauwelijks voor onder. Waarom zomermanen zo laag staan, lees je in waarom staat de volle maan in de winter zo hoog.

En het donkerst is het, zoals altijd, rond nieuwe maan. In 2027 zijn dat er dertien; twee ervan vallen in augustus, op 2 en 31 augustus, en die tweede is de zwarte maan. Dan is er geen maanlicht, en zie je pas hoe donker de nacht eigenlijk is.